Vakman

Boekbinder Wytze Fopma uit Wier figureerde in de eerste aflevering van onze serie Handwerk, over bevlogen ambachtslieden in het culurele veld. In relatief korte tijd heeft hij een naam opgebouwd als een vakman, die geen uitdaging uit de weg gaat. Hij was verantwoordelijk voor de bijzondere kaft van mijn jubileumboek over pepermuntfabriek Fortuin Dockum bv. En in de toekomst hoop ik nog vaker met hem samen te werken.

Voor de Leeuwarder Courant schreef ik het volgende over hem:

Sinds 1999 werkt Wytze Fopma in de grafische sector. Als zeefdrukker, in de offset-drukkerij en bij Multicopy. Daar schopte hij het tot aanstormend verkooptalent van het jaar. Toch was hij ontevreden met wat hij maakte, wetend wat mogelijk is. 'Zo ontdekte ik de wereld van de bijzondere grafische producties.'

Op de crematie van zijn pake in 2006 raakte hij aan de praat met een man die vroeger van alles met hem had beleefd. 'Hij had bij mijn opa ondergedoken gezeten, was verraden, opgepakt en gevlucht... Hij had zijn verhaal al een paar keer opgeschreven en ik wilde dat verhaal vorm geven.'

Zonder kennis van boekbinden begon hij een zoektocht. Hij zag op internet een set messing letters te koop staan, belde de aanbieder in Doetinchem en eenmaal daar, kocht hij er ook een pers bij. 'Toen kon ik een boekband bedrukken, maar ik wist nog niet hoe.'

De Doetinchemer bracht hem in contact met een vriend in Dodewaard, die in 1998 het roer om had gegooid en van het ene op het andere moment een boekbinderij had overgenomen. 'Die was net zo begonnen als ik.' Via deze contacten en stages wist Fopma machines en kennis te verwerven. Wat soms lastig genoeg is, want de klassieke boekbinder verdwijnt.

In 2009 verbouwde hij zijn huis in Wier, creëerde plek voor de apparaten waarop hij zijn eerste boekcassettes en bijzondere uitgaven maakte. In 2014 waagde hij de sprong in het diepe. Hij nam ontslag. 'De eerste paar maanden heb ik met veel mensen gesproken, maar ik had geen omzet.' Kennelijk had hij toch goede dingen gezegd, want na die eerste weken begon het te lopen en sindsdien 'heb ik het alleen maar druk gehad'.

Vormgevers en een enkele uitgever, verzamelaars en kunstenaars weten FopmaWier te vinden. Ze stellen hem soms voor moeilijke opgaven. Zo wilde fotografe Ellen Korth een serie handgebonden katernen in een cassette, waarbij de pagina's van elk katern steeds kleiner worden. Een grote en een iets kleinere pagina liggen tegenover elkaar, terwijl de foto's wel exact overlopen. 'Ik heb 's nachts uitgedacht hoe ik dat moest doen.'

Ook het jubileumboek van pepermuntfabrikant Fortuin Dockum – voorzien van boekband met diepliggende afdrukjes van het Wilhelmina-'kopje' - vroeg precisie en deskundigheid. Maar het meest bijzondere boek is dat met een groot omslag van drie lagen pulp. 'Mei de pers kreeg ik het vocht er wel uit, maar voor de laatste tien procent hebben we het afgebakken in de oven.' Dit boek bedacht hij met bakker Joop van der Veen uit Franeker die onlangs plotseling overleed. Al blijft het op de plank liggen, het is daarom dat Fopma deze eenmalige vingeroefening koestert.

Waarschuwing

Zijn schilderijen worden vaak gezien als een ode aan het Friese landschap, een ode aan Gods schepping zelfs. Maar de Leeuwarder beeldend kunstenaar Jentsje Popma wil juist waarschuwen voor toenemende schaalvergroting en de drang naar alsmaar meer 'productie'. Je ziet landschap, maar zonder natuur, zegt hij er zelf over.

De sloten zijn recht en dood, de velden vol koolzaad weliswaar vrolijk geel, maar groot en strak. Op dit moment hangen schilderijen van hem op een groepstentoonstelling in Galerie Zofier in Workum. Ook andere schilders tonen daar landschappen. Ik schreef erover in de Leeuwarder Courant.

Het werk van Popma is te koop, en hij hoopt dat er belangstelling is. De opbrengst in namelijk bedoeld voor de Stichting Nijkleaster, die ijvert voor een stiltecentrum in de buurt van Jorwert. Popma liet zijn complete atelier met alles dat erin stond en hing na aan de stichting. Zij mag zijn nalatenschap te gelde maken voor startkapitaal. Wat zou het mooi zijn voor de 95-jarige kunstenaar als hij nog mag meemaken dat het doel wordt behaald.

Hij vindt het stiltecentrum heel belangrijk, omdat hij hoopt dat mensen er een plek vinden om tot zichzelf te komen. Zodat zij zich niet genoodzaakt zien een einde aan hun leven te maken. Want dat er mensen van een dak of voor een trein menen te moeten springen, vindt hij 'vreselijk'. Hij heeft geprobeerd zijn gevoelens te verwerken in de schilderijen die hij 'De vlucht naar het licht' heeft genoemd. Een titel waaruit een troostrijke gedachte spreekt. Al wees een vriend hem erop dat mensen die voor de dood kiezen, juist geen licht meer zien.

Hommels

Noordse balken en draailieren, langeleiks en hommels. Ik had er wel eens van gehoord, maar ze nog nooit bewust gezien. Tot afgelopen week. Evert Kluter uit Bontebok maakte in de afgelopen decennia tientallen noordse balken. Hij stelt ze wel ten toon in zijn atelier Karriefarriemeulen in Heerenveen. Maar hij wilde ook graag dat ze na zijn dood een mooie plek zouden krijgen.

Dat is gelukt. Het Valdresmuseum in het Noorse Fagernes wil ze graag overnemen. Binnenkort verhuizen zo'n dertig handgemaakte instrumenten naar het noorden. Maar eerst zijn ze nog tot eind maart te zien op een expositie in Heerenveen. Ik schreef er een fleurig stukje over voor de Leeuwarder Courant, dat begin volgende week te lezen zal zijn.

Ik sprak Kluter aan de telefoon. Een vrolijk en lang gesprek met veel anekdotes en zijwegen. Nieuwsgierig geworden naar de instrumenten besloot ik zelf de foto te maken. Kluter demonstreerde er meteen een danspoppetje bij dat hij ook zelf maakte.

Opname

(foto Nate Larson en Marni Shindelman)

Afgelopen week ben ik opgenomen. Niet in een ziekenhuis, maar met een camera. Ik heb mijn debuut gemaakt als vaste maandgast in het cultuurprogramma PuurNoord van Podium TV. Journalist Lejo Siepe heeft me gevraagd - op voordracht van Ton Broekhuis van Noorderlicht.

Annette Timmer (voorheen RTV Drenthe) presenteert het programma, dat zo'n 25 minuten duurt en steeds wordt gevolgd door een documentaire. Afgelopen zomer was ik bij de proefopnames. Die gingen er professioneel aan toe. Alleen zal het nog even zoeken zijn naar een definitieve vorm. Maar dat maakt het leuk en spannend.

De aflevering die we dinsdag opnamen, werd woensdag uitgezonden. Just Vink en Anton Scheepstra waren de andere gasten. Ik had het met ze over Noorderlicht, Data Rush. Tijdens de opening van de manifestatie op 22 augustus heb ik goed rondgekeken met in mijn achterhoofd de vraag wat mij nou aansprak. Ik pikte er twee series uit: Strangers in the Light van Catharine Balet en Geolocation 2009-now van Nate Larson en Marni Shindelman (foto).

Balet fotografeerde scènes waarbij mensen alleen zijn belicht door het licht van hun mobiele telefoon, laptop of computer. Klassiek met een moderne invulling. Larson en Shindelman bezochten de exacte locaties waarvandaan mensen tweets stuurden, waarbij de teksten tegelijk een soort commentaar zijn op deze digitale manier van contact.

En dan heb ik nog aandacht besteed aan Seamless Transitions die James Bridle maakte. Als een onderzoeksjournalist verdiepte hij zich in de wereld van beoordeling, detentie en uitzetting van vluchtelingen in Groot-Brittannië. Op basis van ooggetuigenverslagen, interviews en andere gegevens reconstrueerde hij een wereld die anders onzichtbaar blijft. En dat als een soort architect die een ontwerp tot leven wekt, met een animatie.

Het bleek allemaal in acht minuten te behandelen.

Leve het communisme

(foto Jan Banning)

Tot en met 26 oktober is op verschillende plaatsen in Leeuwarden de Fotomanifestatie Noorderlicht te bekijken. De Leeuwarder Courant maakt elke dinsdag een keuze uit het grote aanbod. Op 23 september koos ik Red Twilight van Jan Banning, te zien in het Fries Museum.

Het communisme was een antwoord op onderdrukking van arbeiders, slechte werkomstandigheden en een groeiend besef van solidariteit als wapen. In de negentiende en twintigste eeuw inspireerden de communistische idealen miljoenen mensen.

Onder regimes die zich communistisch noemden, maar in de praktijk totalitair waren, legden de idealen het weer af tegen onderdrukking. De val van het IJzeren Gordijn en de sterke groei van de vrijemarktideologie in de late twintigste eeuw lijken de doodsteek voor politieke partijen die strijden voor meer sociale en economische gelijkheid.

Toch leven communistische idealen in verschillende landen voort onder kleine groepen Marxisten-Leninisten, Trotskisten en Maoîsten. Sinds 2013 legt Jan Banning de partijkantoren van deze groeperingen vast in zijn serie Red Twilight.

De serie is nog in ontwikkeling. Op 11 september liet Banning via Facebook weten dat hij op Cyprus het kantoor van de EDON (Verenigde Democratische Jeugd Organisatie) heeft gefotografeerd. Hij vertelt erbij dat de moederpartij op het eiland nog springlevend is en bij elke verkiezing ongeveer een derde van de stemmen haalt. Tussen 2008 en 2013 was de communistische partij op Cyprus de enige in een regering van een Europees land.

Banning (Almelo, 1954) studeerde sociale en economische geschiedenis in Nijmegen. Zijn studie drukt een groot stempel op zijn werk. Hij maakte naam met portretten van Indonesische vrouwen die in de oorlog als troostmeisjes waren gedwongen tot prostitutie. En met de serie Bureaucratics over regeringsfunctionarissen over de hele wereld, achter hun bureau.